Το Ποντικόψαρο, γνωστό και ως Ποντικός ή Κατσούλα, είναι ένα από τα πιο παράξενα και συναρπαστικά ψάρια των παράκτιων νερών μας. Ανήκει στην οικογένεια των Χειλιδών (Labridae) και είναι στενός συγγενής του Γύλου. Το επιστημονικό του όνομα novacula σημαίνει ξυράφι στα λατινικά (Razorfish) και περιγράφει τέλεια το σώμα του, το οποίο είναι εξαιρετικά λεπτό και συμπιεσμένο στα πλευρά, σαν λεπίδα. Το κεφάλι του έχει πολύ απότομο και κάθετο προφίλ, που καταλήγει σε μια κοφτερή άκρη, επιτρέποντάς του να σχίζει το νερό και την άμμο με ελάχιστη αντίσταση.

Το είδος παρουσιάζει έντονο σεξουαλικό διμορφισμό. Τα θηλυκά και τα νεαρά άτομα έχουν ένα απαλό ροζ-πορτοκαλί ή σομόν χρώμα, με ασημένιες ανταύγειες που θυμίζουν μαργαριτάρι (Pearly Razorfish). Τα αρσενικά είναι εντελώς διαφορετικά, με χρώμα που ποικίλλει από ανοιχτό πράσινο έως γκρι-μπλε, και φέρουν χαρακτηριστικές λεπτές κάθετες γραμμές στο κεφάλι και το σώμα.

Είναι ένα βενθικό είδος που ζει αποκλειστικά σε καθαρούς αμμώδεις ή αμμολασπώδεις βυθούς, συχνά κοντά στα όρια των λιβαδιών Ποσειδωνίας, όπου βρίσκει καταφύγιο. Το συναντάμε σε ρηχά νερά, συνήθως σε βάθη από 1 έως 50 μέτρα. Το πιο διάσημο χαρακτηριστικό της συμπεριφοράς του είναι η αντίδρασή του στον κίνδυνο. Όταν νιώσει απειλή, δεν κολυμπάει μακριά, αλλά βουτάει αστραπιαία με το κεφάλι μέσα στην άμμο και εξαφανίζεται πλήρως, θυμίζοντας ποντίκι που μπαίνει στην τρύπα του. Μπορεί να κινείται και να κολυμπάει μέσα στην άμμο για μεγάλες αποστάσεις χωρίς να βγει στην επιφάνεια.

Είναι ψάρι μικρού προς μεσαίου μεγέθους. Το συνηθισμένο μήκος αλίευσης κυμαίνεται από 10 έως 20 εκατοστά. Τα αρσενικά είναι μεγαλύτερα και μπορούν να φτάσουν σε μέγιστο μήκος τα 30 έως 38 εκατοστά, αν και τέτοια μεγέθη είναι σπάνια.

Είναι σαρκοφάγο ψάρι, που δραστηριοποιείται κατά τη διάρκεια της ημέρας. Τρέφεται κυρίως με βενθικά ασπόνδυλα, που βρίσκει πάνω ή μέσα στην άμμο. Η δίαιτα του περιλαμβάνει μικρά μαλάκια (όπως αχιβάδες), γαρίδες, καβούρια και εχινόδερμα. Διαθέτει ισχυρά δόντια που μοιάζουν με κυνόδοντες, τα οποία χρησιμοποιεί για να σπάει τα κελύφη των θηραμάτων του.

Αν και δεν αλιεύεται σε μεγάλες ποσότητες, θεωρείται εκλεκτός μεζές από τους γνώστες. Ψαρεύεται κυρίως από ερασιτέχνες με καθετή και ψιλό παραγάδι, αλλά είναι δύσκολο θήραμα, λόγω της ικανότητάς του να κόβει τις πετονιές με τα δόντια του ή να χώνεται στην άμμο μόλις πιαστεί. Το κρέας του είναι κατάλευκο, τρυφερό και εξαιρετικά νόστιμο όταν τηγανιστεί, και σε ορισμένες περιοχές (όπως στις Κυκλάδες και την Κρήτη) έχει υψηλή τιμή και ζήτηση.

Σημαντικά Ευρήματα Ερευνών

Η IUCN κατατάσσει το Ποντικόψαρο στα είδη Ελαχίστης Ανησυχίας (Least Concern). Επιστημονικές μελέτες έχουν εστιάσει στη μοναδική του ικανότητα κατάδυσης στην άμμο, αποκαλύπτοντας ότι η ταχύτητα με την οποία θάβεται είναι τόσο μεγάλη, που το υγροποιημένο ίζημα συμπεριφέρεται σαν ρευστό γύρω από το σώμα του. Επίσης, έρευνες έδειξαν ότι τον χειμώνα μεταναστεύει σε βαθύτερα νερά (έως 90-150 μέτρα), όπου πιθανόν παραμένει θαμμένο σε χειμερία νάρκη για μεγάλα χρονικά διαστήματα.