Μισοζάργανο

Το Μισοζάργανο, γνωστό και ως Μισόραμφος, Ημίραμφος ή Στρούθος, είναι το ψάρι που κάνει τους περισσότερους ανθρώπους να σταματήσουν και να ρωτήσουν τι ακριβώς κρατούν. Μοιάζει με Ζαργάνα στην οποία λείπει το μισό στόμα.

Και αυτή ακριβώς είναι η διαφορά. Στη Ζαργάνα είναι προεκτεταμένες και οι δύο σιαγόνες, σαν λαβίδα. Στο Μισοζάργανο προεκτείνεται μόνο η κάτω, ενώ η πάνω μένει κοντή και τριγωνική, σαν καπάκι που κλείνει από πάνω. Είναι δύο διαφορετικές οικογένειες, οι Ημιραμφίδες και οι Βελονίδες αντίστοιχα.

Το σώμα του είναι μακρόστενο και ελαφρώς πλατυσμένο στα πλάγια, με σκούρα γαλαζοπράσινη ή γκρίζα ράχη και ασημί κοιλιά. Το ραχιαίο και το εδρικό πτερύγιο βρίσκονται πολύ πίσω, κοντά στην ουρά. Μια λεπτομέρεια που προδίδει αμέσως την οικογένεια: το άκρο της κάτω σιαγόνας είναι κόκκινο.

Στη Μεσόγειο ζουν τρία είδη, που ξεχωρίζουν με δύο απλά γνωρίσματα: τα λέπια στην πάνω σιαγόνα και το σχήμα της ουράς.

Hemiramphus far. Η πάνω σιαγόνα είναι γυμνή, χωρίς λέπια. Η ουρά είναι βαθιά διχαλωτή με τον κάτω λοβό αισθητά μεγαλύτερο, και ο πάνω λοβός κιτρινωπός. Το εδρικό πτερύγιο ξεκινά κάτω από τη μέση της βάσης του ραχιαίου. Φέρει τυπικά 4 έως 6 μαύρες κηλίδες στα πλευρά, όμως προσοχή: στον μεσογειακό πληθυσμό οι κηλίδες αυτές είναι συχνά ξεθωριασμένες ή εντελώς απούσες, οπότε η απουσία τους δεν σημαίνει ότι δεν είναι αυτό το είδος. Είναι με διαφορά το πιο συνηθισμένο και φτάνει τα 45 εκατοστά.

Hyporhamphus affinis. Η πάνω σιαγόνα έχει μικρά λέπια. Η ουρά είναι επίσης διχαλωτή, αλλά το εδρικό πτερύγιο ξεκινά πιο μπροστά, κάτω από το πρώτο τρίτο της βάσης του ραχιαίου. Η ράχη είναι σκούρα γαλαζοπράσινη και δεν έχει κηλίδες. Είναι πολύ σπάνιο στη Μεσόγειο.

Hyporhamphus picarti. Η πάνω σιαγόνα έχει λέπια, αλλά το ξεχωρίζει η ουρά: είναι ελαφρά μόνο διχαλωτή, με τις εσωτερικές ακτίνες μεγαλύτερες από το μισό των εξωτερικών. Είναι το μικρότερο των τριών και το μόνο ιθαγενές.

Είναι ψάρι της επιφάνειας. Ζει στα ανώτερα μέτρα της στήλης του νερού και κοντά στην ακτή, σε κόλπους, λιμάνια και ρηχά αμμώδη μέρη.

Κινείται πάντα σε κοπάδια, συχνά μεγάλα. Το πιο χαρακτηριστικό του θέαμα είναι όταν ενοχληθεί: πηδά και γλιστρά πάνω στην επιφάνεια με το μισό του σώμα έξω από το νερό, χαράζοντας τη θάλασσα σαν πέτρα που κάνει βατραχάκια.

Το Hyporhamphus picarti προτιμά ακόμα πιο ρηχά νερά και μπαίνει συχνά σε εκβολές ποταμών και υφάλμυρα.

Τα δύο είδη τρέφονται διαφορετικά, κάτι που εξηγεί γιατί συνυπάρχουν χωρίς να ανταγωνίζονται.

Το Hemiramphus far τρέφεται με ζωοπλαγκτόν και με ό,τι επιπλέει στην επιφάνεια, μαζεύοντας τροφή καθώς κινείται στα ανώτερα εκατοστά του νερού.

Το Hyporhamphus picarti κάνει το αντίθετο. Κατεβαίνει κοντά στον βυθό και βόσκει φύκια και οργανικά υπολείμματα από την επιφάνεια του ιζήματος.

Τα αυγά του είναι ασυνήθιστα για πελαγικό ψάρι. Είναι μεγάλα και φέρουν κολλώδη νήματα, με τα οποία προσκολλώνται σε αντικείμενα που επιπλέουν ή βρίσκονται στον βυθό. Το Hyporhamphus picarti τα προσδένει σε υποθαλάσσια βλάστηση.

Έτσι τα αυγά δεν παρασύρονται από τα ρεύματα όπως των περισσότερων πελαγικών ειδών, αλλά μένουν αγκυροβολημένα μέχρι να εκκολαφθούν.

Το Hemiramphus far ωριμάζει σεξουαλικά γύρω στα 23 εκατοστά και η μέγιστη καταγεγραμμένη ηλικία του είναι τα 4 χρόνια.

Στην ανατολική Μεσόγειο τα μεγάλα κοπάδια του αλιεύονται κυρίως με γρι γρι και περιστασιακά με μανωμένα δίχτυα, και συνεισφέρουν στην τοπική αλιεία του Λεβάντε.

Όπως πολλά ψάρια της επιφάνειας, έλκεται έντονα από το φως τη νύχτα, κάτι που το φέρνει συχνά κοντά σε φωτισμένες προβλήτες και σκάφη.

Η σάρκα του είναι εδώδιμη, αν και το ψάρι είναι λεπτό και με πολλά κόκκαλα, οπότε στην Ελλάδα και την Κύπρο δεν έχει την εμπορική αξία που έχει σε άλλες περιοχές. Χαρακτηριστικά, δεν περιλαμβάνεται καθόλου στον επίσημο ελληνικό κατάλογο εμπορικών ονομασιών αλιευμάτων.

Δύο από τα τρία είδη είναι λεσσεψιανά, δηλαδή ήρθαν στη Μεσόγειο από την Ερυθρά Θάλασσα μέσω της διώρυγας του Σουέζ. Οι τύχες τους όμως ήταν εντελώς διαφορετικές.

Το Hemiramphus far πέτυχε. Η εξάπλωσή του είναι από τις καλύτερα τεκμηριωμένες: πρώτη καταγραφή στην Παλαιστίνη το 1927, Συρία 1931, Ρόδος 1938, Αίγυπτος 1994, Τυνησία 2004 όπου ο πληθυσμός αυξήθηκε, Αλγερία 2012 και Λαμπεντούζα της Ιταλίας το 2014. Ο άτλαντας εξωτικών ψαριών της CIESM το χαρακτηρίζει σήμερα πολύ άφθονο στην Ανατολική Λεκάνη, μέχρι το Στενό της Σικελίας. Αν σας φαίνεται ότι το βλέπετε πιο συχνά τα τελευταία χρόνια, δεν είναι εντύπωση.

Το Hyporhamphus affinis πέρασε κι αυτό από το Σουέζ, αλλά δεν εγκαταστάθηκε ποτέ. Η CIESM το χαρακτηρίζει πολύ σπάνιο, με μεμονωμένες μόνο συλλήψεις: Λίβανος 1964, ακτές Συρίας 2005, κόλπος Ισκεντερούν στην Τουρκία 2007 και Τυνησία 2007. Αν βρείτε ημίραμφο στα νερά μας, οι πιθανότητες είναι συντριπτικά υπέρ του Hemiramphus far.

Δύο ονόματα που θα συναντήσετε και δεν ισχύουν. Η οικογένεια έχει ταλαιπωρηθεί από λανθασμένες ταυτοποιήσεις. Πολλές πηγές, ακόμα και εγκυκλοπαιδικές, αναφέρουν στη Μεσόγειο το Hemiramphus marginatus: αυτό οφείλεται στο ότι η πρώτη μεσογειακή καταγραφή του 1927 δημοσιεύτηκε λανθασμένα με εκείνο το όνομα, ενώ το είδος περιορίζεται στην Ερυθρά Θάλασσα και τον Περσικό Κόλπο. Παρόμοια, οι πρώτες συλλήψεις του Hyporhamphus affinis στον Λίβανο δημοσιεύτηκαν ως Hyporhamphus dussumieri.

Το Hyporhamphus picarti έχει την αντίστροφη ιστορία. Είχε θεωρηθεί λεσσεψιανό το 1953, μέχρι που ο ίδιος ερευνητής αναγνώρισε το λάθος το 1966. Είναι ιθαγενές της Μεσογείου και απαντάται και στον ανατολικό Ατλαντικό, από το Γιβραλτάρ και το Μαρόκο μέχρι την Αγκόλα. Η IUCN το κατατάσσει στα είδη Ελαχίστης Ανησυχίας.